Vorige week tilde ik voor de grap de rugzak van mijn nichtje op, twee weken in de brugklas. Ik schrok. Het ding voelde als een krat bier, en zij fietst er elke ochtend zeven kilometer mee naar school, met een rooster van acht lesuren op de dinsdag. Toen ik hem op de keukenweegschaal zette, stond er 7,4 kilo. Zij weegt 41 kilo. Dat is dus ruim 18 procent van haar lichaamsgewicht op haar rug, elke dag, en daar begon het rekenen.
De richtlijn die fysiotherapeuten en de meeste scholen hanteren is helder: een schoolrugzak mag maximaal 10 procent van het lichaamsgewicht wegen, met 15 procent als absolute bovengrens voor een enkele uitschieter. Voor een brugklasser van 12 jaar die tussen de 38 en 48 kilo weegt, komt dat neer op zo'n 4 tot 5 kilo als normaal maximum en hooguit 6 tot 7 kilo op een uitzonderlijk zware dag. Een rugzak van 7,4 kilo bij 41 kilo lichaamsgewicht zit daar dus flink overheen, en dat is precies wat op een dag met acht lesuren het vaakst voorkomt, omdat er dan simpelweg de meeste boeken mee moeten.
Waarom die 10 procent? Een kind van 12 groeit hard. De wervelkolom is nog niet volgroeid, de rugspieren zijn nog in ontwikkeling en de schouders zijn smaller dan bij een volwassene. Een zware tas trekt de schouders naar achteren en het bovenlichaam naar voren, en een brugklasser compenseert dat met een holle rug of door naar voren te leunen op de fiets. Een enkele dag maakt niets uit. Een heel schooljaar, vijf dagen per week, wel. Kinderen die structureel te zwaar dragen, klagen vaker over nek- en schouderpijn, en vooral over hoofdpijn aan het einde van de schooldag, iets wat ouders lang niet altijd met de rugzak in verband brengen.
Terug naar die 7,4 kilo. Wat zat erin? Drie tekstboeken van elk ruim een kilo, twee werkboeken, een A4-map met tabbladen, een laptop met oplader, een etui van formaat toilettas, een gymtas, een broodtrommel, een bidon van 750 milliliter en, niet te vergeten, de rugzak zelf, die leeg al 1,1 kilo woog. Toen we alles op tafel hadden liggen, was het vrij snel duidelijk waar de winst zat. De oplader kon thuisblijven, want de laptop houdt een schooldag makkelijk vol. De map met tabbladen kon vervangen worden door een dunne snelhechter per vak dat die dag op het rooster staat. Van de drie tekstboeken bleek er één te horen bij een vak dat pas op donderdag terugkwam. En de bidon ging halfvol mee; op school staat een kraan. Na een kwartier sorteren woog dezelfde rugzak 4,9 kilo. Nog steeds aan de hoge kant voor 41 kilo, maar binnen de grens van 12 procent die je op een dag met acht lesuren best mag accepteren.
Wat verder helpt, is het kluisje. Bijna elke middelbare school biedt er een, meestal voor 10 tot 20 euro per jaar. Veel brugklassers gebruiken het niet, omdat ze bang zijn te laat te komen als ze tussen de lessen door langs moeten. Toch is het de meest effectieve maatregel: boeken voor de middag laat je in de ochtend achter, en andersom. Het vergt een paar weken oefenen, en het loont om samen met je kind het rooster naast de boekenlijst te leggen en per dag een lijstje te maken van wat er écht mee moet. Na een maand gaat dat vanzelf.
Dan de rugzak zelf. Een lege tas van 1,1 kilo is fors; er zijn prima schoolrugzakken van 600 tot 800 gram. Belangrijker nog dan het gewicht is de pasvorm. De tas hoort bovenaan tussen de schouderbladen te beginnen en onderaan niet lager dan de heupen te eindigen. Brede, gevoerde schouderbanden en, als het kind er niet te stoer voor is, een borstriempje verdelen het gewicht een stuk beter. Het zwaarste boek gaat tegen de rug aan, het lichte spul naar buiten. En allebei de banden om, ook al vinden ze dat op de fiets onhandig; een tas op één schouder trekt het lichaam scheef.
Zit de tas ondanks alles structureel boven de 15 procent, dan is het de moeite waard om het bij de mentor aan te kaarten. Steeds meer scholen werken met een klassenset tekstboeken die in het lokaal blijft, of met een digitale versie van de methode. Vaak weet een mentor niet hoe zwaar de tassen in de praktijk zijn, simpelweg omdat niemand ze ooit weegt. Een foto van de weegschaal met 7,4 kilo erop doet meer dan een lange mail.
Mijn nichtje fietst nu met 4,9 kilo op dinsdag en rond de 4 kilo op de andere dagen. Het kluisje gebruikt ze sinds vorige week, met een kleine omweg tussen het derde en vierde uur. De hoofdpijn aan het einde van de dag is weg, al wil ze dat zelf nog niet toegeven aan de rugzak. Wat mij betreft is de les simpel: zet de tas op de weegschaal, deel het getal door het gewicht van je kind, en kom je boven de 0,10 uit, dan is er iets te halen.
